คนชายขอบ

ในมุมมองของนักสิทธิสตรี ได้นิยามความหมายว่าคนชายขอบคือ “คนที่มีชีวิตอยู่ห่างไกลจากศูนย์กลางทั้งในทางภูมิศาสตร์ เศรษฐกิจ  สังคม วัฒนธรรม และการศึกษา”  คนชายขอบ เป็นกลุ่มคนที่ไม่มีส่วนในการกำหนดนโยบายใดๆเลย เช่นนโยบายการพัฒนาเศรษฐกิจ อีกทั้งไม่มีความสามารถเข้าถึงทรัพยากรและการได้รับผลประโยชน์จากการพัฒนาเศรษฐกิจ พัฒนาการศึกษา การสาธารณสุขเบื้องต้นของรัฐที่พวกเขาอาศัยอยู่กลุ่มคนชายขอบถูกมองเป็นเพียงแหล่งทรัพยากร แหล่งระบายสินค้าและเป็นแรงงานราคาถูกในกระบวนการผลิตเท่านั้น  ตามข้อเท็จจริงแล้วความเป็นคนชายขอบ ไม่อาจถูกจำกัดอยู่เฉพาะกลุ่มคนที่อาศัยอยู่บริเวณแนวตะเข็บชายแดนทางภูมิศาสตร์เท่านั้น แต่ด้วยกระบวนการที่กลุ่มคนในประเทศหนึ่งๆกลายเป็นคนชายขอบมีที่ไปที่มาค่อนข้างจะซับซ้อน ดังนั้นเราอาจพิจารณาได้หลายบริบทด้วยกัน ทั้งในเรื่องของพื้นที่ เศรษฐกิจ การเมือง สังคมวัฒนธรรม และสิ่งแวดล้อม

 ตัวอย่างของประชากรที่เป็นคนชายขอบในประเทศไทย เช่น ชาวเขาเผ่าต่างๆ ชนกลุ่มน้อย (คนกลุ่มนี้ก็จะถูกเรียกว่ากลุ่มชาติพันธุ์) ผู้อพยพ  สมัชชาคนจน ชาวนาชาวไร่ในชนบท กลุ่มสตรี กลุ่มคนซึ่งอาศัยอยู่ในสลัม กลุ่มผู้ติดเชื้อเอดส์ กลุ่มคนพิการ กลุ่มรักร่วมเพศ  กลุ่มผู้หญิงขายบริการ กลุ่มออทิสติก  กลุ่มแรงงานต่างชาติ กลุ่มแรงงานไร้ทักษะฝีมือ เป็นต้น 

ในสถานการณ์ของสังคมปัจจุบัน  เราทุกคนอาจเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างคนชายขอบ  ในทำนองเดียวกันเราทุกคนก็อาจเป็นคนชายขอบโดยไม่ทันรู้ตัวเพราะสังคมไทยประกอบด้วยคนหลากหลายเชื้อชาติ  หลากหลายวัฒนธรรมประเพณี  เรามีชนชนชั้นทางสังคม ผู้คนนับถือ ศาสนาต่างๆกัน  อีกทั้งยังมีปัญหาสังคมต่างๆ มากมายรวมทั้งความทันสมัยของความรู้ข่าวสารเทคโนโลยี  ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งในการสร้าง  สังคมชายขอบ  ให้เกิดขึ้น

ความหมายของ คนชายขอบ มาจากคำว่า "marginal people" และ "marginalization" หมายถึง บุคคลหรือกลุ่มคนที่สังคมไม่สนใจเหลียวแล ถูกทิ้งขว้างแปลกแยกจากสังคมกระแสหลัก เช่น ชาวเขา ชนกลุ่มน้อย ผู้หญิงขายบริการ กลุ่มรักเพศเดียวกัน และกลุ่มคนพิการ เป็นต้น  คำว่า “ คนชายขอบ” หมายถึงผู้ที่ถูกทำให้ไม่มีความสำคัญ ทั้งในแง่พื้นที่หรือกลุ่มคน(จริงๆมักใช้กับกลุ่มคน) จากกลุ่มกระแสหลักที่เห็นว่าการพัฒนาความเจริญ(modernization) มีความสำคัญกว่าอัตลักษณ์ความเป็นตัวตนของชุมชน …ดังนั้นการเป็นชายขอบไม่ใช่ว่าจะไม่มีอะไรแต่จริงๆมีแบบภาคภูมิใจด้วย..แต่คนในกระแสหลักของสังคมกลับมองสิ่งที่มีหรืออัตลักษณ์เหล่านั้นเป็นสิ่งที่ไม่มีความสำคัญ....ส่วนคนพิการ น่าจะจัดอยู่ในกลุ่มชนชั้นสอง (alternative) ที่เป็นคนส่วนน้อยในสังคมที่มักไม่มีโอกาสเข้าถึงการบริการหรือสิทธิขั้นพื้นฐานที่ควรจะได้รับในสังคมส่วนรวม เนื่องจากสวัสดิการของภาครัฐมักมุ่งไปเฉพาะเจาะจงในกลุ่มคนปกติธรรมดาที่มีอยู่มากในสังคม คนอีกหลายกลุ่มที่จัดอยู่ในกลุ่มนี้ เช่น พวกรักร่วมเพศ เป็นต้น

กระบวนการที่ทำให้เป็นคนชายขอบ
           "ความเป็นชายขอบ" นั้น มันเป็นเองโดยธรรมชาติหรือว่ามันถูกกระทำให้เป็นชายขอบ โดยทั่วๆไปเชื่อว่า สาเหตุแห่งปัญหาของการเป็นคนชายขอบนั้น เกิดขึ้นมาจากการกระทำ และเป็นการกระทำที่มีกระบวนการ ซึ่งทำให้เป็นคนชายขอบเกิดขึ้น จึงขอสรุปออกมา ๓ ข้อคือ

๑. ยุคของการกำเนิดรัฐชาติ นับจากการกำเนิดรัฐชาติเมื่อร้อยๆปีมานี้ มีการสถาปนาดินแดนแถบนี้ขึ้นเป็นประเทศสยาม และต่อมาก็ตั้งชื่อประเทศโดยอาศัยชนเผ่า"ไท"ที่มีอยู่กระจัดกระจายมาตั้งเป็นชื่อประเทศไทย จากเหตุการณ์ดังกล่าว ทำให้เกิดการนิยามและการแบ่งแยกเชื้อชาติขึ้นในดินแดนแถบนี้ ซึ่งมีผู้คนหลากหลายเชื้อชาติอาศัยอยู่ปะปนกัน และด้วยเหตุนี้ จึงทำให้เกิดคนชายขอบขึ้นมานับแต่นั้น คือคนที่ไม่ใช่ไทย… กลายเป็นคนชายขอบ

๒. ยุคของการพัฒนา ในยุคนี้ได้มีการนิยามศูนย์กลางของการพัฒนาซึ่งก็คือเขตบริเวณที่ลุ่มภาคกลางเป็นหลัก แล้วค่อยขยายออกไปตามลำดับทั้งในส่วนที่เป็นอาณาบริเวณ และในมิติของเวลา แต่ก็ได้ทอดทิ้งบางส่วนซึ่งไม่ได้รับการพัฒนามาโดยตลอดด้วย  จากการพัฒนาอันนี้ จึงได้ทำให้เกิดการแบ่งแยกระหว่าง พื้นที่ที่พัฒนาแล้ว และพื้นที่ที่ยังไม่ได้รับการพัฒนา ทำให้เกิดความเป็นชายขอบขึ้นมาอย่างชัดเจน ซึ่งเป็นเรื่องที่ซ้อนทับลงไปกับเรื่องของความเป็นไทยที่กล่าวมาในข้อต้น

๓. ยุคโลกาภิวัตน์ ในยุคนี้ซึ่งร่วมสมัยกันกับพวกเรา เป็นสมัยของการปรับตัวให้เข้ากับกระแสโลกาภิวัตน์ ใครก็ตามที่ปรับตัวเข้ากับกระแสโลกภิวัตน์นี้ได้ก็ไม่ใช่พวกชายขอบ ส่วนคนที่ยังปรับตัวไม่ได้ หรือพวกที่หลุดไปจากกระแสโลกาภิวัตน์ ก็กลายเป็นพวกชายขอบ กรณีเหล่านี้ให้พิจารณาถึงมิติต่างๆด้วย ทั้งทางด้านการเมือง เศรษฐกิจ และสังคม การศึกษา วัฒนธรรม ฯลฯ  ในเวลาเดียวกันนั้น ยุคโลกาภิวัตน์เอง ก็เปิดพื้นที่ให้กับ"คนชายขอบ"ได้นิยามตนเองมากขึ้นด้วย เช่นเกิดการเรียกร้องในเรื่องของ"สิทธิมนุษยชน" และเกิดกระแสการพัฒนาของภาคประชาชนและชุมชนต่างๆ เกิดความคิดเกี่ยวกับชุมชนเข้มแข็งขึ้น ซึ่งชุมชนเข้มแข็งในที่นี้ หมายความถึง ความเข้มแข็งทางด้านสติและปัญญา ไม่ใช่เป็นเรื่องของการต่อยตีหรือการต่อสู้ในเรื่องอื่นๆกับรัฐ หรือกระบวนการเป็นคนชายขอบ อาจเกิดได้ 2 ทิศทาง เช่นทิศทางแรกจากการกีดกัน และถูกลดอำนาจ หรือถูกติดป้าย เช่นกรณีผู้ติดเชื้อ HIV/AIDS(หรือโรคอื่นในอนาคต) กลุ่มออทิสติก และกลุ่มคนพิการต่างๆเป็นต้น  ความเป็นคนชายขอบเกิดขึ้นเพราะพวกเขาถูกแยกออกไปจากสังคม การถูกผลักออกไปให้เป็นคนชายขอบในลักษณะที่สังคมไม่ยอมรับ ซึ่งปัจจุบันพวกเขาถูกผลักภาระให้อยู่ในการดูแลของ องค์กร ของศาสนาต่างๆเสียส่วนใหญ่ รวมทั้งผลิตผลของพวกเขาคือเด็กๆของผู้ติดเชื้อก็ต้องกลายเป็นเด็กชายขอบไปโดยปริยาย

อันที่จริงคำไทยๆ ที่เหมาะสมกับคำว่าคนชายขอบคือ "กลุ่มคนที่ไม่ได้รับการเหลียวแล" ส่วนจะขาดการเหลียวแลจากใครก็ได้ นี่แหละคือปัญหาของการแปลภาษาอังกฤษที่ ‘ตรงตัวเกินไป’ เพราะว่าโดยทั่วไป พอพูดถึง "ขอบ" คนไทยเราก็มักมองเป็น รูปธรรม มากกว่า นามธรรม ใครไม่เคยได้ยิน "คนชายขอบ" มาก่อน ก็อาจนึกถึงแค่ ชาวเขา ชาวดอย หรือคนเผ่าต่างๆ ไปเลยเพราะคนกลุ่มนี้อาศัยอยู่ตามชายขอบของประเทศ (รูปธรรม) แต่ความหมายในภาษาอังกฤษ จะออกมาเป็นเชิงนามธรรม เช่น ชายขอบของสังคม (นามธรรม) ชายขอบของวัฒนธรรมส่วนกลาง ชายขอบของโรงเรียนหรือสถาบัน  ถ้าคริสตชน ชายขอบของคริสตจักร หรือพระศาสนจักร คนชายขอบถูกรวมไปถึงกลุ่มที่ถูกปฏิเสธจากสังคมส่วนใหญ่ด้วย คำว่า ""marginal people หรือ "marginzalition" ในภาษาอังกฤษนิยมใช้เพื่อแบ่ง 

             ดังนั้นถ้าใช้คำว่า “ชายขอบ” ก็น่าจะต้องมีคำขยายอีกซักนิดว่า ขอบของอะไร เช่นคนพิการ  จะมองให้เป็นคนชายขอบก็ได้ ขึ้นอยู่กับว่า จะเป็นชายขอบของเรื่องใด  ประเด็นก็คือ พวกเขาขาดการเหลียวแลหรือเปล่า  เมื่อเขาไม่ได้รับการเหลียวแล ก็เปรียบได้กับถูกไล่ไปอยู่สุดขอบของความสนใจหรือความใส่ใจในกลุ่มคนนั้นๆ เป็นต้น เรื่องคนชายขอบจึงเป็นเรื่องที่เราต้องให้ความสนใจกันมากขึ้น เพื่อสามารถนำพระฉายาของพระเจ้ามาอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุขในฐานะพี่น้องที่อยู่ในพระกายเดียวกัน คือสายโลหิตของพระเยซูคริสตเจ้า พระมหาไถ่ ของมนุษยชาติ...อาเมน